Môi trường của hành vi bị ô nhiễm


 

LTS: Trong xã hội ngày nay, cách ứng xử của nhiều cá nhân trước cộng đồng ngày càng có nhiều vấn đề đáng lo ngại. Nói cách khác, những hành vi thiếu văn hoá xảy ra ngày một nhiều. Bạn đọc Danh Quốc Cường phân tích nguyên nhân của tình trạng trên. Chúng tôi xin giới thiệu cùng độc giả.

 

Những lúc kẹt xe, người người buộc phải tranh giành từng cm để di chuyển. Hành vi nhường đường bị tiêu diệt… Ảnh: Hồng Thái

 

Hành vi ứng xử (biểu tượng của văn hoá, đạo đức, lối sống…) cần có một môi trường trong lành để tồn tại (tạm gọi là môi trường của hành vi). Môi trường này cũng có thể bị ô nhiễm vì nó cũng gồm hai yếu tố hữu hình và vô hình quyết định một hành vi ứng xử có tồn tại được hay không và tồn tại trong bao lâu. Bởi vậy, người làm công tác truyền thông thay đổi hành vi (behaviour change communication – BCC) phải tìm cách hoàn thiện và duy trì đầy đủ hai yếu tố hữu hình và vô hình. Trên thực tế, môi trường của hành vi ở nhiều nơi đang thiếu và bị ô nhiễm.

Thiếu

Nếu lề đường đã bị lấn chiếm (thiếu yếu tố hữu hình), thì người ta phải đi dưới lòng đường. Nếu có mười người cùng đi dưới lòng đường mà có một người cố bước lên lề đường mà đi cho đúng quy tắc giao thông, thì người này bị cho là “không bình thường” vì ứng xử khác chín người kia.

Tương tự, hệ thống nhà vệ sinh công cộng chưa bao phủ đầy đủ thì người đi đường khó mà giải quyết “nỗi buồn” đúng chỗ. Thôi thì ráng nhịn, nhịn không được thì… “làm đại” chỗ nào đó, chấp nhận nguy cơ bị phạt từ 60.000 – 100.000 đồng bởi nghị định 150 (quy tắc vô hình).

Nhiều người làm chương trình, dự án về biến đổi khí hậu thường hay đổ lỗi cho nông dân ở một số vùng cố tình gây ô nhiễm môi trường tự nhiên bằng thói quen “đi bụi”. Số là sau khi được trang bị nhà vệ sinh, nông dân ở đây vẫn không sử dụng mà chỉ thích “đi bụi”, dẫn đến lãng phí. Thế nhưng một số nông dân chất phác nói rằng “đi bụi”… có lợi về mặt kinh tế vì có thể bồi bổ đất đai và lãng mạn hơn (!) vì có thể được nghe tiếng chim kêu và ngắm đồng ruộng xanh tươi. Rõ ràng ở đây cái lỗi là những người làm công tác truyền thông thay đổi hành vi chỉ cung cấp yếu tố hữu hình (nhà vệ sinh) mà thiếu yếu tố vô hình (tuyên truyền về lợi ích khi sử dụng nhà vệ sinh).

Ô nhiễm

Hành vi ứng xử tốt đẹp cũng có thể bị triệt tiêu nếu như môi trường của nó bị ô nhiễm. Một buổi sáng cuối năm ở quán cháo Quảng cạnh đường Đề Thám (TP Cần Thơ) đông nghẹt người đứng đợi mua cháo. Trong số đó có một bà bầu. Tôi thấy một em học sinh đeo khăn quàng vừa mua xong phần cháo định nhường cho bà bầu thì bị người mẹ nạt “Thôi đi! Lên xe về!” Em học sinh sợ hãi, nhanh chóng bước theo mẹ.

Cũng khó kết tội người mẹ ấy bởi bà có lý do của một cư dân đô thị: chẳng hạn chồng bà đang bệnh, thủ trưởng đang đợi họp, lo sợ kẹt xe, hay đơn giản là bà quá căng thẳng vì đã đợi lâu. Có điều, lời từ chối của bà (một yếu tố vô hình) đã gây ô nhiễm môi trường tồn tại của một hành vi đẹp (nhường quyền ưu tiên cho phụ nữ có thai). Nếu như bà nói “Mẹ xin lỗi, mẹ đang bận quá!” và hứa hẹn “Khi khác mình làm việc tốt” thì em học sinh này chắc chắn sẽ tự tin ứng xử tương tự ở lần khác. Với kiểu từ chối chỉ bằng hai chữ “Thôi đi” có thể cướp mất vĩnh viễn môi trường tồn tại của một hành vi ứng xử và nhân cách đáng quý của đứa bé.

Chẳng hạn, khi ai cũng ngang nhiên vượt đèn đỏ, nếu có người dừng lại sẽ bị cho là “không bình thường”. Trường hợp này, môi trường ứng xử đã bị ô nhiễm nặng, hành vi đúng (dừng lại khi đèn đỏ) biến mất, nhường chỗ cho hành vi sai. Cũng chuyện giao thông, sự ùn tắc không những gây ô nhiễm môi trường tự nhiên mà còn làm ô nhiễm môi trường của hành vi. Những lúc kẹt xe, người người buộc phải tranh giành từng centimet để di chuyển. Hành vi nhường đường bị tiêu diệt. Khi đó, tâm trạng người lái xe căng thẳng, sẵn sàng đánh nhau với những ai động nhẹ mình; về đến nhà thì cảm thấy mệt mỏi, dễ nổi cáu với mọi người. Hoá ra, giao thông có thể ảnh hưởng ghê gớm đến nhân cách của cư dân đô thị.

Giải pháp nào?

Trước hết, xin bớt đổ lỗi cho “kinh tế thị trường”! Đúng là mặt trái của nó có thể làm cho người ta trở nên thực dụng, giảm dần các hành vi đẹp, dẫn đến đạo đức xã hội xuống cấp… Nhưng nếu chúng ta cứ lấy đó làm phương pháp luận để biện minh cho hành động, thì nó dễ trở thành cái cớ để nguỵ biện. Thay vào đó, chúng ta cần chú trọng xây dựng và hoàn thiện môi trường của hành vi ứng xử. Cụ thể là:

– Hoàn thiện bộ quy tắc ứng xử của xã hội: pháp luật chỉ là bộ quy tắc điều chỉnh các hành vi ứng xử quan trọng nhất. Vẫn còn nhiều quy tắc ứng xử của đời sống (tức cái “lệ”) có vẻ chưa phù hợp với thời cuộc. Chẳng hạn quy tắc “đói cho sạch rách cho thơm” chỉ để giáo dục lối sống của người nghèo, vậy người giàu ngày nay phải ứng xử và sống theo quy tắc nào? Trong khi đó người nghèo thường có xu hướng học hỏi người giàu về cách làm giàu. Nhưng nếu nhỡ họ học nhầm những người làm giàu bất chính thì thật là tai hại.

– Cần nhiều hơn diễn đàn tranh luận: chúng ta hay ngại tranh luận mà chuộng biện luận một chiều để tuyên truyền một quy tắc, quy ước ứng xử nào đó. Đây là sai lầm lớn. Được tranh luận thì người ta mới nắm vững vấn đề. Trong ứng xử, sự tranh luận còn tạo thêm hai yếu tố vô hình có lợi cho môi trường của hành vi: giá trị cá nhân và sức ép của dư luận. Khi cảm nhận được giá trị cá nhân thì ai cũng phải tự xấu hổ với bản thân mỗi khi vượt đèn đỏ hay đánh nhau giữa chợ; người kinh doanh bất chính có thể tự dằn vặt mình suốt đêm trên cái đống tiền mà không phải do giá trị cá nhân mình mang lại.

Trước đây ở phương Tây khi chưa có ai tranh luận về cái “animal rights” (quyền của động vật) thì họ cũng vô tư giết mổ động vật hoang dã. Nhưng khi vấn đề được đưa lên bàn tranh luận (dù đến nay vẫn chưa kết thúc) thì việc giết mổ một con vật phải đấu tranh tâm lý dữ dội – ở đây có bóng dáng của giá trị cá nhân can thiệp. Khi cảm nhận được giá trị cá nhân, người ta không những sợ dư luận chỉ trích, lên án mà còn dùng nó để giám sát lẫn nhau, tạo nên sức ép dư luận…

DANH QUỐC CƯỜNG (CẦN THƠ

This entry was posted in Môi trường và các vấn đề xã hội. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s